Türkiye’de uzun yıllar boyunca emeklilik sisteminin karmaşık hesaplama yöntemleri, yüksek prim ödeyen birçok sigortalının emekli olduklarında hayal kırıklığı yaşamasına neden oluyor. Bu durum, özellikle belirli dönemlerde çalışıp prim yatıranların, kendilerinden daha az prim günü olanlara kıyasla daha düşük veya benzer emekli maaşları alması şeklinde kendini gösteriyor. Uzmanlar, bu çarpıklığın temelinde farklı dönemlerdeki emeklilik hesaplama sistemlerinin yattığını belirtiyor ve “Evet, mevcut durumda yüksek prim ödemek, özellikle belirli zaman dilimlerinde, orantısızca düşük emekli maaşlarına yol açabilmektedir” tespitini yapıyor.
Emeklilik sistemindeki bu paradoks, sosyal güvenlik prensipleriyle çelişen bir tablo çiziyor. Normal şartlarda, bir bireyin çalışma hayatı boyunca daha fazla prim ödemesi ve daha uzun süre sigortalı kalması, emeklilik maaşının da buna paralel olarak artması beklentisini doğurur. Ancak, mevcut sistemdeki farklı parametreler ve Aylık Bağlama Oranları (ABO) sebebiyle bu beklenti çoğu zaman karşılanamıyor ve sigortalılar kendilerini adeta “cezalandırılmış” hissediyorlar.
Emeklilik Maaşlarındaki Çarpıklığın Kökeni: Dönemsel Farklılıklar
Türkiye’deki emeklilik maaşı hesaplamalarında temel olarak üç farklı dönem öne çıkıyor:
- 2000 Öncesi Dönem: Bu dönemde prim ödeyenlerin aylık bağlama oranları (ABO) oldukça yüksekti ve genellikle %70 civarında seyrediyordu. Bu da, o dönemde yatırılan primlerin emekli maaşına etkisinin daha güçlü olmasını sağlıyordu.
- 2000-2008 Arası Dönem: 2000 yılında yapılan reformlarla birlikte ABO’lar düşüşe geçti. Bu dönemde %60 civarında bir oran uygulanmaya başlandı. Primlerin değeri azalırken, bu geçiş dönemi de kendi içinde farklı mağduriyetler yarattı.
- 2008 Sonrası Dönem: 2008 yılında yürürlüğe giren Sosyal Güvenlik Reformu ile birlikte aylık bağlama oranları (ABO) ciddi ölçüde düşürüldü. Özellikle 2008 sonrası için bu oranlar %35-40 seviyelerine kadar geriledi. Bu düşüş, 2008 sonrası dönemde yüksek prim ödeyen sigortalıların emekli maaşlarına katkısının, önceki dönemlere kıyasla çok daha düşük olmasına yol açtı.
Prim Günleri Artıyor, Maaşlar Beklentiyi Karşılamıyor
Bu dönemsel farklılıklar, sistemde tuhaf bir adaletsizlik yaratıyor. Örneğin, 2008 sonrası dönemde uzun yıllar çalışmış ve yüksek kazançlar üzerinden prim ödemiş bir sigortalı, toplamda 9000-10000 prim gününü aşsa bile, emekli olduğunda 2000 öncesi dönemde çalışmış ve belki de 7000 prim günü olan bir başka emeklinin maaşından daha düşük veya ona çok yakın bir maaşla karşılaşabiliyor. Bu durum, özellikle iş hayatına genç yaşta başlamış, uzun yıllar istikrarlı bir şekilde prim ödemiş ve sisteme yüksek katkı sağlamış bireylerde büyük bir hayal kırıklığı yaratıyor.
Sendikalar ve emekli dernekleri, bu çarpıklığın giderilmesi için uzun süredir mücadele ediyor. Özellikle 2012 yılında Bağ-Kur emeklileri için çıkarılan “intibak yasası” benzeri bir düzenlemenin SSK emeklileri için de hayata geçirilmesi gerektiği vurgulanıyor. Bu tür bir intibak düzenlemesiyle, aynı prim günü ve prim matrahına sahip olan emeklilerin, emekli oldukları tarihe bakılmaksızın eşit veya birbirine yakın maaşlar alması hedefleniyor.
Sürdürülebilirlik ve Adalet Dengesi
Emeklilik sistemlerinin finansal sürdürülebilirliği, her ülkenin öncelikli konularından biridir. Ancak bu sürdürülebilirliğin, hakkaniyet ve adalet ilkelerinden ödün verilerek sağlanması, sosyal barışı ve güveni zedeleyebilir. Vatandaşların sisteme olan inancını korumak ve prim ödeme motivasyonunu canlı tutmak için, ödenen primlerin emeklilik maaşlarına yansımasında daha adil ve öngörülebilir bir yapının kurulması büyük önem taşıyor. Aksi takdirde, “çok prim ödeyenin cezalandırıldığı” algısı, sisteme olan güveni eritmeye devam edecektir.
Emeklilik Sistemindeki Paradoks: Yüksek Primler Düşük Maaşa mı Yol Açıyor?
Evet, Türkiye’deki mevcut emeklilik sistemi içerisinde, özellikle 2008 sonrası dönemde ödenen yüksek ve uzun süreli primler, geçmiş dönemlere ait primlerle karşılaştırıldığında orantısızca düşük emekli maaşlarına yol açabilmektedir. Bu durum, farklı aylık bağlama oranları (ABO) nedeniyle ortaya çıkan bir çarpıklıktır ve “çok prim ödeyenler cezalandırılıyor” algısının temelini oluşturmaktadır.