Kamu Denetçiliği Kurumu (KDK), memurların “bebek refakat izni” taleplerinde idarelerin sıkça ileri sürdüğü “hayati tehlike” şartının aranmayacağına hükmederek emsal niteliğinde bir karara imza attı. Bu karar, prematüre doğan veya özel bakıma ihtiyacı olan bebekleri olan kamu personelinin refakat izni süreçlerini kökten değiştirebilecek nitelikte.
KDK, bir kamu görevlisinin prematüre doğan ve uzun süre kuvözde kalan bebeği için talep ettiği refakat izninin reddedilmesi üzerine yaptığı başvuruyu değerlendirerek, idarenin “hayati tehlike bulunmadığı” gerekçesiyle izin vermemesinin hukuka aykırı olduğuna karar verdi. Kurum, çocuğun üstün yararı ve sosyal devlet ilkesini vurgulayarak, Devlet Memurları İzin Yönetmeliği’nin ilgili maddesinin bebekler için farklı yorumlanması gerektiğini belirtti.
KDK’dan Kamu Personeline Destek Kararı
Olay, bir kamu kurumunda görevli memurun, 27. haftasında 1050 gram olarak dünyaya gelen ve 75 gün boyunca kuvözde tıbbi gözetim altında tutulan bebeği için yaşadığı zorlukla başladı. Bebeğin annesi doğum iznini kullanırken, baba ise bebeğin özel bakım ihtiyacı nedeniyle “refakat izni” talep etti. Ancak kurum, Devlet Memurları İzin Yönetmeliği’nin ilgili hükümlerine göre “hayati tehlike” şartının oluşmadığı gerekçesiyle babanın refakat izni başvurusunu reddetti. Bunun üzerine memur, yaşadığı mağduriyeti Kamu Denetçiliği Kurumu’na taşıdı.
İdari Ret Ve KDK’nın Farklı Yaklaşımı
İdarenin ret gerekçesi, Yönetmeliğin 10. maddesinin (b) bendinde yer alan “memurun bakmakla yükümlü olduğu veya refakat etmediği takdirde hayatı tehlikeye girecek ana, baba, eş ve çocukları ile kardeşlerinden birinin ağır bir kaza geçirmesi veya tedavisi uzun süren bir hastalığı bulunması hâllerinde… refakat izni verilir” ifadesine dayanıyordu. Kurum, bebeğin hayati tehlikesinin bulunmadığını belirten hastane raporunu esas alarak izni uygun görmemişti.
Ancak KDK, 14.12.2023 tarihli ve 2023/15137 sayılı kararında, idarenin bu yorumunu dar ve hatalı bularak, özellikle bebekler için durumun farklı değerlendirilmesi gerektiğini vurguladı. Kurum, Yönetmeliğin aynı maddesinde yer alan “…hastalığın refakat gerektirmesi hâlinde oniki aya kadar… refakat izni verilir” ifadesini temel aldı.
KDK Kararının Temeli: Çocuğun Üstün Yararı ve Sosyal Devlet
Kamu Denetçiliği Kurumu, kararında Birleşmiş Milletler Çocuk Hakları Sözleşmesi’nin “çocuğun üstün menfaati” ilkesine ve Anayasa’da güvence altına alınan “sosyal devlet” prensibine dikkat çekti. Kurum, prematüre doğan bebeklerin fiziksel ve psikolojik gelişimlerinde özel bir hassasiyet gerektirdiğini, ebeveynlerin bu süreçteki desteğinin hayati önem taşıdığını belirtti. Bebeğin kuvözde kalması ve özel tıbbi bakıma ihtiyaç duymasının “refakat gerektiren bir hastalık” olarak yorumlanması gerektiğinin altını çizdi.
KDK’ya göre, Yönetmeliğin “hayati tehlike” şartı, yaşlı, yetişkin veya kronik hastalığı olan bireyler için geçerli olabilirken, yeni doğan ve özellikle prematüre bebeklerin özel durumları için bu şartın esnetilmesi gerekmektedir. Bebeğin sadece hayati tehlike eşiğinde olmadığı için refakat izninin reddedilmesi, çocuğun sağlıklı gelişim hakkını ve ebeveynlik sorumluluklarını zedeleyebilir.
Memurlar İçin Emsal Teşkil Eden Karar
KDK’nın bu kararı, Devlet Memurları İzin Yönetmeliği’nin özellikle bebek refakat izni konusundaki uygulamasında önemli bir dönüm noktası oluşturuyor. Kurum, idarenin başvurucunun refakat izni talebini yeniden değerlendirmesi yönünde tavsiye kararını ilgili kuruma iletti. Bu emsal niteliğindeki kararın, benzer durumda olan binlerce kamu personeli için yol gösterici olması ve idari uygulamalarda bir standart oluşturması bekleniyor. Artık kamu idareleri, bebek refakat izni taleplerini değerlendirirken “hayati tehlike” şartından ziyade, bebeğin özel bakım ihtiyacını ve refakat gerektiren durumu göz önünde bulundurmak durumunda kalacak.