Türkiye’nin kamu eğitimi harcamaları, son on yılda önemli bir düşüş yaşayarak ülkeyi uluslararası sıralamalarda son sıralara itti. Eğitim Enternasyonali’nin (EI) yayımladığı “2024 Küresel Kamu Eğitimi Raporu”na göre, Türkiye, kamu eğitim bütçesinin kamu harcamaları içindeki payı açısından 39 ülke arasında sondan ikinci sırada yer alıyor. Bu durum, eğitim sisteminin karşı karşıya olduğu finansal zorlukları ve gelecekteki potansiyel riskleri gözler önüne seriyor.
Rapor, 2013-2022 yılları arasındaki verileri inceleyerek, Türkiye’nin eğitim harcamalarında dramatik bir gerileme yaşandığını ortaya koydu. 2013 yılında kamu harcamalarının yüzde 11,8’i eğitime ayrılırken, bu oran 2022’de yüzde 8,7’ye kadar düştü. Aynı dönemde, OECD ülkeleri ortalamasında eğitime ayrılan pay yüzde 10,2’den yüzde 10,6’ya yükselirken, Avrupa Birliği (AB) ortalaması ise yüzde 9,9’dan yüzde 9,8’e gerilese de genel olarak istikrarlı bir seyir izledi.
Türkiye’nin Eğitim Finansmanındaki Kötü Tablo
Eğitim Enternasyonali raporu, Türkiye’nin eğitim finansmanındaki düşüşü çeşitli açılardan ele alıyor:
- Sondan İkinci Sıra: Türkiye, incelenen 39 ülke arasında kamu eğitim harcamalarının kamu harcamaları içindeki payı açısından sondan ikinci sırada yer alıyor. Bu listede sadece Macaristan Türkiye’den daha kötü durumda.
- On Yıllık Düşüş: 2013’ten 2022’ye kadar geçen sürede Türkiye’de eğitime ayrılan bütçe payı, kamu harcamaları içinde yüzde 11,8’den yüzde 8,7’ye geriledi. Bu, yaklaşık 3,1 puanlık bir düşüşe tekabül ediyor.
- OECD ve AB Ortalamalarıyla Fark: OECD ülkeleri genelinde eğitim harcamaları payı artarken (yüzde 10,2’den yüzde 10,6’ya), AB’de nispeten istikrarını korurken (yüzde 9,9’dan yüzde 9,8’e), Türkiye’nin bu düşüşü, uluslararası eğilimlerin tam tersi bir tablo çizdiğini gösteriyor.
Bu veriler, Türkiye’nin eğitim sisteminin sürdürülebilirliği ve kalitesi açısından ciddi riskler taşıdığına işaret ediyor.
Eğitim Kalitesi Üzerindeki Etkileri
Kamu eğitim bütçesindeki bu daralma, doğrudan eğitim kalitesine yansıyor. Raporda da belirtildiği gibi, yetersiz finansman şu alanlarda olumsuz etkiler yaratıyor:
- Öğretmen Maaşları ve Çalışma Koşulları: Bütçe kısıtlamaları, öğretmen maaşlarının enflasyon karşısında erimesine ve çalışma koşullarının kötüleşmesine yol açabilir. Bu durum, nitelikli öğretmenlerin mesleğe ilgisini azaltabilir.
- Sınıf Mevcutları: Yetersiz yatırım, okul ve sınıf sayısının artırılamamasına, dolayısıyla sınıf mevcutlarının yüksek kalmasına neden olur. Kalabalık sınıflar, öğrenci başına düşen ilgi ve eğitimin verimliliğini düşürür.
- Okul Altyapısı: Okulların fiziki koşullarının iyileştirilmesi, teknolojik donanımların güncellenmesi ve bakım-onarım giderleri için yeterli kaynak ayrılamaması, eğitim ortamının kalitesini düşürür.
Raporun Tavsiyeleri ve Sendika Tepkisi
Eğitim Enternasyonali raporu, hükümetlere kamu eğitim harcamalarını artırma çağrısında bulunuyor. Raporda, gayri safi yurt içi hasılanın (GSYH) en az yüzde 6’sının ve tüm kamu harcamalarının en az yüzde 20’sinin eğitime ayrılması gerektiği vurgulanıyor. Bu tavsiyeler, eğitimin toplumsal kalkınma ve refah için hayati önem taşıdığı gerçeğine dayanıyor.
Eğitim-İş Sendikası Genel Başkanı Kadem Özbay da raporun sonuçlarına ilişkin yaptığı açıklamada, Türkiye’nin eğitim sistemindeki sorunların temelinde plansızlık ve kamusal eğitimin piyasalaştırılması çabalarının yattığını belirtti. Özbay, kamu kaynaklarının eğitimden başka alanlara aktarılmasının, öğrencilerin nitelikli eğitime erişimini engellediğini ve öğretmenlerin sorunlarını derinleştirdiğini ifade etti. Sendika, uluslararası raporların Türkiye’deki eğitim gerçeğini bir kez daha ortaya koyduğunu ve “parasız, bilimsel, nitelikli, kamusal eğitim” taleplerinin haklılığını kanıtladığını vurguladı.
Türkiye’nin uluslararası eğitim finansmanı sıralamasındaki bu düşüşü, ülkenin gelecekteki insan kaynağı potansiyeli ve sosyal kalkınması açısından acil politika değişiklikleri gerektiren ciddi bir sorun olarak öne çıkıyor.